giahondr@yahoo.gr" /> Τροφική αλυσίδα και περιβάλλον
29Δεκ 2012

Τροφική αλυσίδα και περιβάλλον

Written by  Ιωάννης Χονδρός περιβαλλοντολόγος - Πανεπιστήμιο Αιγαίου Environmental Systems manager, EOQ, SAQ giahondr@yahoo.gr

chainΜε τον όρο τροφική αλυσίδα χαρακτηρίζεται, γενικά, η ακολουθία της μεταφοράς ύλης και ενέργειας από οργανισμό σε οργανισμό, με τη μορφή τροφής. Η ροή ενέργειας μέσα στο οικοσύστημα περνάει από διαδοχικά στάδια, κατά τα οποία οι οργανισμοί καταναλώνουν και καταναλώνονται. Αυτά τα στάδια μπορούν να θεωρηθούν ως «κρίκοι», οπότε το σύνολό τους σχηματίζει μιαν αλυσίδα, την τροφική αλυσίδα. Οι τροφικές αλυσίδες δεν είναι απλές και μεμονωμένες, αλλά διακλαδίζονται. Η διακλάδωση των τροφικών αλυσίδων σχηματίζει το τροφικό δίκτυο.

Κάθε οικοσύστημα περιλαμβάνει τις δικές του αλληλεπιδράσεις μεταξύ των τροφικών αλυσίδων. Ως εκ τούτου, μπορούμε να πούμε ότι κάθε οικοσύστημα έχει τη δική του τροφική δομή. Στις πολύπλοκες φυσικές βιοκοινότητες, όλοι οι οργανισμοί που συνιστούν έναν κρίκο στο τροφικό δίκτυο μπορεί να θεωρηθεί ότι συνιστούν ένα τροφικό επίπεδο.

Υπάρχουν πέντε τροφικά επίπεδα:

  • 1ο τροφικό επίπεδο - πράσινα φυτά - παραγωγοί
  • 2ο τροφικό επίπεδο - φυτοφάγα ζώα - πρωτογενείς καταναλωτές
  • 3ο τροφικό επίπεδο - κατώτερα σαρκοφάγα - δευτερογενείς καταναλωτές
  • 4ο τροφικό επίπεδο - ανώτερα σαρκοφάγα - τριτογενείς καταναλωτές
  • 5ο τροφικό επίπεδο - σαπροφάγα - τεταρτογενείς καταναλωτές

Οι έννοιες αυτές οδηγούν στην ιδέα της βιομάζας (πρόκειται για το σύνολο των ζώντων οργανισμών σε έναν δεδομένο τόπο), της πρωτογενούς παραγωγικότητας (η αύξηση της μάζας των φυτών σε ένα δεδομένο χρονικό διάστημα) και της δευτερογενούς παραγωγικότητας (το σύνολο της ζωικής παραγωγής των καταναλωτών και των αποσυνθετών σε ένα δεδομένο χρονικό διάστημα).

Αυτές οι δύο τελευταίες ιδέες είναι βασικές, καθώς καθιστούν δυνατή την αξιολόγηση της χωρητικότητας φορτίου – δηλαδή τον αριθμό των οργανισμών που μπορεί να υποστηρίξει ένα δεδομένο οικοσύστημα. Σε οποιοδήποτε τροφικό δίκτυο, η ενέργεια που περιέχεται στο επίπεδο των παραγωγών δεν μεταφέρεται ολοκληρωτικά στους καταναλωτές. Έτσι, από άποψη ενέργειας, είναι πιο αποδοτικό για τους ανθρώπους να είναι πρωτογενείς καταναλωτές (να τρέφονται από καρπούς και λαχανικά) από το να είναι δευτερογενείς καταναλωτές (να τρέφονται από φυτοφάγα ζώα – μοσχάρι, βοδινό) και ακόμη περισσότερο από το να είναι τριτογενείς καταναλωτές (να τρέφονται από σαρκοφάγα ζώα).

Τα τελευταία χρόνια, η σύγχρονη βιομηχανική ανάπτυξη οδήγησε στον σχηματισμό επικίνδυνων χημικών ουσιών που απελευθερώθηκαν στο περιβάλλον. Οι ουσίες αυτές είναι γνωστές με τον όρο χημικοί επιμολυντές και αποτελούν αντικείμενο πολλών επιστημονικών ερευνών, αφού μέσω του εδάφους και του αέρα περνάνε στα φυτά και στα ζώα, και ακολούθως στην τροφική αλυσίδα.

Οι κυριότεροι χημικοί επιμολυντές είναι τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCBs), οι πολυχρωμιωμένες διβενζο-π-διοξίνες (PCDDs) και τα βαρέα μέταλλα. Τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια χρησιμοποιούνται σε μονωτικά υγρά, ηλεκτρικούς μετασχηματιστές, πυκνωτές κ.λπ. Στις διοξίνες περιλαμβάνονται πολλές χημικές συνθετικές ουσίες, ιδιαίτερα τοξικές. Από τις τοξικότερες διοξίνες είναι οι διβενζοδιοξίνες, με σημαντικότερη την τετραχλωροδιβενζο-π-διοξίνη (TCDD). Εισέρχονται στο περιβάλλον μέσω της ατελούς καύσης οργανικών ουσιών και χλωροενώσεων ή από τα απόβλητα βιομηχανιών παραγωγής φυτοφαρμάκων και ζιζανιοκτόνων.

Στα κατώτερα τροφικά επίπεδα υπάρχει, γενικά, μεγαλύτερη ποικιλία ειδών, μεγαλύτερος αριθμός ατόμων, υψηλότεροι ρυθμοί αναπαραγωγής και το μέγεθος των ατόμων είναι συνήθως μικρότερο. Η τροφική δομή μιας βιοκοινότητας μπορεί να απεικονιστεί και με τις τροφικές ή οικολογικές πυραμίδες. Αυτές σχηματίζονται όταν τοποθετήσουμε τα διάφορα τροφικά επίπεδα το ένα πάνω στο άλλο. Κατ' αυτό τον τρόπο, οι σχέσεις μεταξύ των διάφορων τροφικών επιπέδων καθίστανται φανερές. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τροφικών ή οικολογικών πυραμίδων είναι το ακόλουθο:

pinakas1 alysida

Τα σπουδαιότερα βαρέα μέταλλα είναι το κάδμιο, ο μόλυβδος (Pb), ο υδράργυρος (Hg), το αρσενικό (As) και το θάλλιο (TI). Ο υδράργυρος εισέρχεται στο περιβάλλον από την καύση του άνθρακα, του πετρελαίου ή ορισμένων στερεών αποβλήτων. Η ρύπανση του αέρα, του εδάφους και του νερού από κάδμιο προέρχεται κυρίως από τις βιομηχανίες επεξεργασίας χαλκού, χρωμάτων και πλαστικού. Το θάλλιο προέρχεται από τις τσιμεντοβιομηχανίες, ενώ ο μόλυβδος από τις βιομηχανίες μπαταριών.

Οι χημικοί επιμολυντές εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα μέσω των γεωργικών εδαφών, τα οποία ως βασικό δομικό στοιχείο των οικοσυστημάτων είναι ο τελικός αποδέκτης των διφαινυλίων, των διοξινών και των βαρέων μετάλλων.

Οι διοξίνες συσσωρεύονται στα χωράφια ύστερα από καύση διάφορων ουσιών ή απευθείας από τα απόβλητα βιομηχανιών. Βιομηχανίες εντομοκτόνων, μυκητοκτόνων, πλαστικών και χρωμάτων παράγουν χημικούς επιμολυντές. Αυτές οι ουσίες εναποτίθενται απευθείας στα χωράφια ή μεταφέρονται σε αυτά μέσω του βρόχινου νερού ή του μολυσμένου χώματος (μεταφέρεται με τον αέρα). Στο έδαφος, οι χημικές ουσίες κινούνται προς τον υδροφόρο ορίζοντα, όπου βρίσκονται οι ρίζες των φυτών. Μέσω του ριζικού συστήματος, τα φυτά προσλαμβάνουν νερό και θρεπτικά συστατικά από το έδαφος, παίρνοντας παράλληλα και διοξίνες ή βαρέα μέταλλα. Έτσι, οι χημικές ουσίες περνάνε σε καλλιεργούμενα φυτά, αλλά και σε ζώα που τρέφονται με μολυσμένο χορτάρι. Με αυτό τον τρόπο, οι διοξίνες και τα βαρέα μέταλλα εισέρχονται στα λαχανικά, στα φρούτα, στο κρέας και στα γαλακτοκομικά προϊόντα.

Τα τελευταία χρόνια έχουμε έρθει αρκετές φορές αντιμέτωποι με τους κινδύνους των μολυσμένων τροφίμων. Το σκάνδαλο των τρελών αγελάδων (Αγγλία 1996, Δανία 1999), της διοξίνης στο Βέλγιο (το καλοκαίρι του 1999), της εισχώρησης μελαμίνης σε τρόφιμα με παράγωγα γάλακτος στην Κίνα, πριν από λίγους μήνες, μας υπενθυμίζουν ότι τα τρόφιμα που έως πρόσφατα θεωρούσαμε ασφαλή, αποδεικνύεται ότι δεν είναι.

Οι χημικοί επιμολυντές μπορεί να προκαλέσουν πολλά προβλήματα στην υγεία μας. Η κατανάλωση τροφίμων με μεγάλες ποσότητες διοξινών μπορεί να προκαλέσει κούραση, διαταραχές του νευρικού συστήματος, δερματικές παθήσεις και τοξικά φαινόμενα στο ήπαρ.

Το πιο σημαντικό, όμως, πρόβλημα είναι η συνεχής και μακροχρόνια κατανάλωση τροφίμων με μέτριες ποσότητες διοξινών, διφαινυλίων και βαρέων μετάλλων. Σε αυτή την περίπτωση, επειδή αυτές οι ουσίες συσσωρεύονται σε διάφορα όργανα του οργανισμού, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα εμφάνισης μεταλλάξεων, καρκινογενέσεων, προβλημάτων στο αναπαραγωγικό σύστημα και τερατογενέσεων.

Δεδομένου ότι κίνδυνοι που σχετίζονται με την ασφάλεια των τροφίμων μπορεί να υπάρχουν σε όλα τα στάδια της τροφικής αλυσίδας, είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει ικανοποιητικός έλεγχος, παρακολούθηση και πληροφόρηση σε όλα τα στάδια επεξεργασίας ενός τροφίμου. Επιπρόσθετα, το γεγονός ότι στη σύγχρονη εποχή, πέρα από τη διαδικασία παραγωγής και συσκευασίας του, ένα τρόφιμο μπορεί να ταξιδέψει μεταξύ διαφορετικών χωρών, αλλά και ηπείρων, έως ότου φτάσει στον καταναλωτή, κάνει αυτή την ανάγκη επιτακτικότερη. Ένας «αδύναμος κρίκος» κατά τη διαδρομή αυτή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ένα μη ασφαλές τρόφιμο, πιθανό κίνδυνο για τους καταναλωτές και τεράστιο οικονομικό κόστος για μια εταιρεία. Το σύνολο αυτών των πληροφοριών, για τη διαδρομή ενός τροφίμου από τη μια άκρη της τροφικής αλυσίδας στην άλλη, είναι με απλά λόγια και ο ορισμός της ιχνηλασιμότητας.

Η εφαρμογή ενός αποτελεσματικού συστήματος ιχνηλασιμότητας, πέρα από το ότι αποτελεί και νομοθετική απαίτηση, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό κανονισμό 178/2002/ΕΚ, επιτρέπει σ' έναν οργανισμό να τεκμηριώνει ή/και να εντοπίζει ένα προϊόν σε όλα τα στάδια παραγωγής, επεξεργασίας και διανομής, από την πρωτογενή παραγωγή μέχρι και την κατανάλωσή του. Η τεκμηρίωση αυτή περιλαμβάνει διάφορες πληροφορίες, όπως την ταυτότητα και την παρτίδα προϊόντων και συστατικών, ημερομηνίες, αποτελέσματα αναλύσεων, στοιχεία προμηθευτών, μεταπωλητών κ.λπ. Επιπλέον, αποτελεί εργαλείο που συμβάλλει τα μέγιστα στην ασφάλεια των τροφίμων, καθώς επιτρέπει την αναγνώριση και γρήγορη απόσυρση ακατάλληλων προϊόντων από την αγορά, αλλά επιπλέον διευκολύνει και τον εντοπισμό της αιτίας του προβλήματος.

Last modified on Τετάρτη, 27 Μάρτιος 2013 20:25

online

Έχουμε 197 επισκέπτες συνδεδεμένους